Είναι το Βυζάντιο ελληνικό ή όχι;

Η συνέντευξη που ακολουθεί δόθηκε από το σερ Στήβεν Ράνσιμαν, στο Ελσισιλντς της Σκωτίας, στον πατρογονικό πύργο του, τον Οκτώβρη του 1994, για λογαριασμό της ΕΤ3, στις δημοσιογράφους Χρύσα Αράπογλου και Λαμπρινή Χ. Θωμά. Για τεχνικούς λόγους, δεν «βγήκε» ποτέ στον αέρα. Και οι δύο δημοσιογράφοι θεωρούν την συνέντευξη αυτή από τις πιο σημαντικές της καριέρας τους, μια και ανήκει στο είδος των «συζητήσεων» που σε διαμορφώνουν και δεν ξεχνάς ποτέ. Θεωρούν ότι πρέπει να δει το φως της δημοσιότητας, έστω και με μια τόσο θλιβερή αφορμή, όπως ο θάνατος του μεγάλου φιλέλληνα.

Δημοσιογράφος:

Πώς νοιώθει ένας άνθρωπος που ασχολείται τόσα χρόνια με το Βυζάντιο; Κουραστήκατε;

Δύσκολο να απαντήσω. Το ενδιαφέρον μου ποτέ δεν εξανεμίστηκε. Όταν άρχισα να μελετώ το Βυζάντιο, υπήρχαν πολλοί λίγοι άνθρωποι σ' αυτήν τη χώρα (σ.σ. τη Μεγάλη Βρετανία) που ενδιαφέρονταν, έστω και ελάχιστα για το Βυζάντιο. Μ' αρέσει να πιστεύω πως «δημιούργησα» ενδιαφέρον για το Βυζάντιο. Αυτό που με ικανοποιεί, ιδιαίτερα σήμερα, είναι ότι πλέον υπάρχουν αρκετοί, πολλοί καλοί εκπρόσωποι (σ.σ. της σπουδής του Βυζαντίου) στη Βρετανία. Μπορώ να πω ότι αισθάνομαι πατρικά απέναντί τους. Είμαι ευτυχής, λοιπόν, που επέλεξα το Βυζάντιο ως το κύριο ιστορικό μου ενδιαφέρον.

Κι ήταν ελκυστικό για σας όλα αυτά τα χρόνια;

Πιστεύω πως κάθε γεγονός της ιστορίας, αν αρχίσεις να το μελετάς σε βάθος, μπορεί να γίνει συναρπαστικό. Το δε Βυζάντιο το βρίσκω εξαιρετικά συναρπαστικό, γιατί ήταν ένας αυθύπαρκτος πολιτισμός.Για να μελετήσεις το Βυζάντιο, πρέπει να μελετήσεις την τέχνη, να μελετήσεις τη θρησκεία, να μελετήσεις έναν ολόκληρο τρόπο ζωής, που είναι πολύ διαφορετικός από το σημερινό.

Καλύτερος ή χειρότερος;

Κοιτάξτε... Δεν είμαι σίγουρος αν θα μου άρεσε να ζήσω στους βυζαντινούς χρόνους. Δε θα μου άρεσε, λόγου χάριν, να αφήσω γένια. Ωστόσο, στο Βυζάντιο είχαν έναν τρόπο ζωής που ήταν καλύτερα δομημένος.Άλλωστε, όταν έχεις έντονο θρησκευτικό συναίσθημα, η ζωή σου «μορφοποιείται» κι είναι πολύ πιο ικανοποιητική από τη σημερινή, όπου κανείς δεν πιστεύει σε τίποτε αρκετά.

Άρα ήταν μία θρησκευτική Πολιτεία;

Ήταν ένας πολιτισμός, στον οποίο η θρησκεία αποτελούσε μέρος της ζωής.

Και στους έντεκα αυτούς αιώνες;

Νομίζω ότι ο κόσμος μιλά για το Βυζάντιο λες κι παρέμεινε το ίδιο, ένας πολιτισμός αμετάβλητος κατά την διάρκεια όλων αυτών των αιώνων. Είχε αλλάξει πολύ από την αρχή ως το τέλος του, αν και κάποια συγκεκριμένα βασικά στοιχεία κράτησαν σε όλη τη διάρκειά του -όπως το θρησκευτικό αίσθημα. Μπορεί να διαφωνούσαν για θρησκευτικά ζητήματα αλλά πίστευαν όλοι, κι αυτό το αίσθημα είναι μόνιμο. Ο σεβασμός, η εκτίμηση στις τέχνες, ως εκείνες που ευχαριστούν το Θεό, κι αυτά διατηρήθηκαν. Κι έτσι, παρ' ότι οι μόδες άλλαζαν, η οικονομική κατάσταση άλλαζε, οι πολιτικές καταστάσεις άλλαζαν, υπήρχε μια ακεραιότητα, πολύ ενδιαφέρουσα μέσα στο σύνολο.

Μιλάμε για θρησκεία κι ηθική. Το Βυζάντιο πολλοί το θεωρούν μία περίοδο πολέμων, δολοφονιών, δολοπλοκιών, «βυζαντινισμών» που ουδεμία σχέση είχε με την ηθική.

Γίνονταν και τότε πολλοί φόνοι, αλλά δεν υπάρχει περίοδος της ιστορία που αυτοί να λείπουν. Κάποτε έδινα μια διάλεξη στις Η.Π.Α., και στο ακροατήριό μου ήταν κι η κόρη του προέδρου Τζόνσον, που μελετούσε το Βυζάντιο. Ήρθε στη διάλεξη με δύο σωματοφύλακες, δύο σκληρούς κυρίους που την πρόσεχαν. Μου εξήγησε ότι αγαπούν τη βυζαντινή ιστορία, γιατί είναι γεμάτη φόνους, και φαντάζει σαν σχολικό μάθημα (homework). Είχα το τακτ να μην της πω ότι, ως τότε, το ποσοστό των αμερικανών προέδρων που είχαν δολοφονηθεί ήταν πολύ μεγαλύτερο -σε σχέση με τα χρόνια ύπαρξης των Η.Π.Α.- από το ποσοστό των δολοφονημένων βυζαντινών αυτοκρατόρων στη διάρκεια της αυτοκρατορίας. Οι άνθρωποι συνεχίζουν να δολοφονούν. Ανοίξτε τα μάτια σας!

Γράφετε στο "Βυζαντινό πολιτισμό" ότι δεν υπήρχε θανατική ποινή στο Βυζάντιο.

Όντως, δεν σκότωναν. Και η μεγάλη διαφορά φαίνεται στους πρώτους χρόνους. Όταν η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έγινε χριστιανική, μία από τις βασικότερες αλλαγές ήταν να σταματήσουν οι μονομαχίες, να μη πετούν πια ανθρώπους στα λιοντάρια, κι όλα τα σχετικά. Η αυτοκρατορία έγινε πολύ πιο ανθρωπιστική. Και πάντα, απέφευγαν όσο μπορούσαν τη θανατική ποινή. Κατά καιρούς, κάποιοι αυτοκράτορες κατέφευγαν σε αυτή, αλλά οι περισσότεροι χρησιμοποιούσαν ως εσχάτη τιμωρία, μια μέθοδο που σήμερα μας φαίνεται αποτρόπαια: τον ακρωτηριασμό κάποιας μορφής. Αλλά μου φαίνεται, ότι οι περισσότεροι άνθρωποι θα προτιμούσαν να τους κόψουν π.χ. ένα χέρι, παρά να τους θανατώσουν.

Υπάρχει εδώ και καιρό ένας διάλογος ανοικτός στην Ελλάδα. Υπάρχουν σύγχρονοι Έλληνες διανοούμενοι που υποστηρίζουν ότι το Βυζάντιο δεν αξίζει να μελετηθεί ιδιαίτερα, ότι δε δημιούργησε τίποτε, ότι είχε σχολιαστές των γραφών κι όχι διανοούμενους. Με μια φράση «δεν ήταν και τίποτε αξιομνημόνευτο».

 Νομίζω ότι αυτοί οι Έλληνες είναι πολύ άδικοι με τους βυζαντινούς τους προγόνους. Δεν ήταν μια κοινωνία χωρίς διανοούμενους -αρκεί να δεις τη δουλειά και την πρόοδο της βυζαντινής ιατρικής. Μπορεί να μη συμπαθεί κάποιος τη θρησκεία, αλλά μερικοί από τους εκκλησιαστικούς συγγραφείς όπως οι Καπαδόκες πατέρες, και πολλοί ακόμη, ως το Γρηγόριο τον Παλαμά, ήταν άνθρωποι μοναδικής πνευματικότητας... Υπήρχε έντονη διανόηση και πνευματική ζωή στο Βυζάντιο. Κυρίως δε, στο τέλος των βυζαντινών χρόνων, π.χ. στην Παλαιοντολόγεια περίοδο. Είναι αρκετά περίεργο πως, την ώρα που η αυτοκρατορία συρρικνώνονταν η διανόηση ήταν πιο ανθηρή από ποτέ.

Κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν ότι δεν είχε τέχνη.

Τότε αυτοί δεν πρέπει να ξέρουν τίποτε από τέχνη. Η βυζαντινή τέχνη ήταν από τις μεγαλύτερες σχολές τέχνης παγκοσμίως. Κανένας αρχαίος Έλληνας δε θα μπορούσε να χτίσει την Αγία Σοφία, αυτό απαιτούσε πολύ βαθιά τεχνική γνώση. Κάποιοι, ξέρετε, υποστηρίζουν, ότι η βυζαντινή τέχνη είναι στατική. Δεν ήταν καθόλου στατική, αλλά ήταν μια σχολή τέχνης από τις σημαντικότερες στον κόσμο, που όσο περνά ο καιρός εκτιμάται όλο και περισσότερο, κι όσοι έλληνες διανοούμενοί σας λένε ότι το Βυζάντιο δε δημιούργησε τίποτε, είναι τυφλοί.

Άρα, όσοι χαρακτηρίζουν «απλή μίμηση κι αντιγραφή» τη βυζαντινή τέχνη, μάλλον σφάλουν.

Αν κάνεις κάτι άριστα, μπορείς να το επαναλάβεις άριστα. Αλλά υπήρχαν πάντα διαφορές. Βλέποντας μια εικόνα, μπορούμε τη χρονολογήσουμε -αν ήταν όλες ίδιες αυτό δε θα συνέβαινε. Υπάρχουν συγκεκριμένες παραδόσεις που διατηρούνταν, αλλά η τέχνη αυτή παρουσιάζει μεγάλες διαφορές από αιώνα σε αιώνα. «Κόλλησε» και παρέμεινε η ίδια μετά την πτώση της Τουρκοκρατίας, διότι έλειπαν από τη χώρα σας οι φωτισμένοι χορηγοί.* Η τέχνη των Παλαιολόγων είναι πολύ διαφορετική από την Ιουστινιάνεια. Φυσικά, είχε και αναλογίες, αλλά δεν ήταν μιμητική. Τα πράγματα είναι απλά: οι άνθρωποι που κατατρέχουν το Βυζάντιο ποτέ δεν το μελέτησαν, ξεκίνησαν με προκαταλήψεις εναντίον του. Δε γνωρίζουν τι κατόρθωσε, τι επετεύχθη.

Ελλάδα, Βυζάντιο, σύγχρονη Δημοκρατία: Υποστηρίζεται από ορισμένους ότι το βυζάντιο δεν ήταν Ελληνικό και δεν αποτέλεσε κανενός είδους συνέχεια της αρχαίας Ελλάδας. Δεν είχε δημοκρατία, ή έστω δημοκρατικούς θεσμούς.

Δε νομίζω ότι οι σύγχρονοι έλληνες είναι περισσότερο έλληνες από τους βυζαντινούς(!!!). Μέσα στο χρόνο, μες στους αιώνες, οι φυλές δε μένουν καθαρές, υπάρχουν όμως ορισμένα χαρακτηριστικά των πολιτισμών που παραμένουν εθνικά. Οι βυζαντινοί χρησιμοποιούσαν την ελληνική γλώσσα -που άλλαξε λίγο, αλλά οι γλώσσες αλλάζουν- ενδιαφέρονταν για τη φιλοσοφία και τη φιλοσοφική ζωή πάρα πολύ, ήταν μεν υπήκοοι ενός αυτοκράτορα, αλλά αυτός ο αυτοκράτορας έπρεπε να φέρεται σωστά, γιατί γίνονταν εύκολα λαϊκές εξεγέρσεις. Το χειρότερο που θα μπορούσαν να πουν για το Βυζάντιο είναι πως ήταν, μάλλον, ένα γραφειοκρατικό κράτος. Όμως είχε μια πολύ μορφωμένη γραφειοκρατία, πολύ πιο μορφωμένη από τους γραφειοκράτες του σημερινού κόσμου(!!!). Και, τι εννοείτε με τη λέξη «δημοκρατία»; Ήταν όλη η αρχαία Ελλάδα δημοκρατική; Όχι. Θα έλεγα στους Έλληνες που υποστηρίζουν κάτι τέτοιο, να διαβάσουν την ίδια τους την ιστορία, ειδικότερα της κλασσικής Ελλάδας. Εκεί, θα βρουν πολλά να κατακρίνουν... Ποτέ μου δεν κατάλαβα τι ακριβώς σημαίνει «δημοκρατία». Στα περισσότερα μέρη του κόσμου σήμερα, δημοκρατία σημαίνει να σε κυβερνούν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, οι εφημερίδες, η τηλεόραση. Διότι, είναι θεμιτό να έχουμε αυτό που ονομάζεται «λαϊκή ψήφος» αλλά, από τη στιγμή που οι άνθρωποι δεν μπορούν να κρίνουν μόνοι τους -κι υπάρχουν πολλοί άνθρωποι στο σύγχρονο κόσμο που δε σκέφτονται- τότε μεταφέρουν την εξουσία στα χέρια όσων κατέχουν τα ΜΜΕ, οι οποίοι, με τη δύναμη που έχουν, θα έπρεπε να επιλέξουν το δύσκολο δρόμο και να μορφώσουν όλο τον κόσμο. Πολλοί εξ αυτών, όχι όλοι ευτυχώς, είναι ανεύθυνοι. Δημοκρατία μπορεί να υπάρξει μόνον εάν έχουμε ένα υψηλής μόρφωσης κοινό. Σε μία πόλη σαν την αρχαία Αθήνα υπήρχε δημοκρατία -χωρίς να σκεφτόμαστε πως περνούσαν οι σκλάβοι ή οι γυναίκες-, διότι οι άνδρες είχαν όλοι πολύ καλή μόρφωση. Συνήθως δεν εξέλεγαν τους κυβερνήτες τους, τραβούσαν κλήρο, σαν να το άφηναν στα χέρια του Θεού -καμία σχέση με τη βουλή των κοινοτήτων.

Υπήρχε κοινωνικό κράτος στο Βυζάντιο;

Η Εκκλησία έκανε πολλά για τους ανθρώπους. Το Βυζάντιο είχε πλήρη κοινωνική αίσθηση. Τα νοσοκομεία ήταν πολύ καλά, όπως και τα γηροκομεία, τα οποία ανήκαν κυρίως στην Εκκλησία, αλλά όχι μόνο σε αυτήν -υπήρχαν και κρατικά. Ας μη ξεχνάμε ότι ένας από τους πιο υψηλόβαθμους αξιωματούχους του κράτους ήταν ο Ορφανοτρόφος. Σίγουρα η Εκκλησία έπαιξε βασικό κοινωνικό ρόλο.

Δεν ήταν απλά ένα καθεστώς ερημιτών που κάθονταν στο Άγιο Όρος -ήταν κι αυτό, αλλά υπήρχε ένα σύστημα από μοναστήρια στις πόλεις. Τα μοναστήρια φρόντιζαν τους Οίκους για τους γέροντες, των οποίων οι μοναχοί μόρφωναν τη νεολαία - κυρίως τα αγόρια γιατί τα κορίτσια μορφώνονταν στο σπίτι- και τα περισσότερα παρείχαν πολύ καλή μόρφωση. Τα κορίτσια του Βυζαντίου είχαν πολλές φορές καλύτερη παιδεία διότι «απολάμβαναν» περισσότερη ιδιωτική, προσοχή. Νομίζω ότι η βαθμολογία που θα δίναμε στο κοινωνικό έργο της Εκκλησίας, στο Βυζάντιο είναι ιδιαίτερα υψηλή.

Και η παιδεία τους, κατά το Μέγα Βασίλειο, όφειλε να στηρίζεται στον Όμηρο, τον «διδάσκαλο των αρετών».

Ήταν γνώστες της αρχαίας ελληνικής Γραμματείας. Είναι αξιομνημόνευτο, ωστόσο, ότι δεν έδιναν μεγάλη σημασία στους Αττικούς Τραγωδούς, αλλά στους λοιπούς ποιητές. Υπάρχει η διάσημη ιστορία μιας ελκυστικής κυρίας, φίλης ενός αυτοκράτορα, που μας διηγείται η Άννα Κομνηνή. Την ώρα που η κυρία περνούσε, κάποιος της φώναξε έναν ομηρικό στίχο, που μιλούσε για την Ελένη στην Τροία, κι εκείνη κατάλαβε το υπονοούμενο. Δεν υπήρχε κανείς λόγος να της εξηγήσει κάποιος, ποιανού ήταν οι στίχοι. Όλα ανεξαιρέτως τα αγόρια και τα κορίτσια ήξεραν τον Όμηρο. Η Άννα Κομνηνή δεν εξηγεί ποτέ τα σημεία στα οποία αναφέρεται στον Όμηρο, όλοι οι αναγνώστες της τα γνώριζαν. (!!!)

Αμόρφωτοι, δεν υπήρχαν στο Βυζάντιο;

Άλλα ήταν τα προβλήματα της βυζαντινής γραμματείας. Ήταν τόσο καλοί γνώστες της αρχαίας ελληνικής γραμματείας ώστε επηρεάστηκαν στη διαμόρφωση της γλώσσας. Πολλοί ιστορικοί ήθελαν να γράψουν σαν τον Θουκυδίδη, δεν ήθελαν να γράψουν στη γλώσσα που τους ήταν πιο φυσική αλλά στην αρχαία. Η μεγάλη τραγωδία των βυζαντινών γραμμάτων ήταν η εξάρτησή της από την κλασσική γραμματεία. Όχι γιατί δεν γνώριζαν αρκετά, αλλά γιατί γνώριζαν πολύ περισσότερα από όσα ήταν απαραίτητα, για το δικό τους «δημιουργικό» καλό.

Θα θέλατε να ζείτε στο Βυζάντιο;

Δεν ξέρω αν προσωπικά θα ταίριαζα στην εποχή του Βυζαντίου. Αν ζούσα τότε, σκέφτομαι ότι θα αναπαυόμουν σε κάποιο μοναστήρι, ζώντας, όπως πολλοί μοναχοί ζούσαν, μια ζωή διανοούμενου, χωμένος στις θαυμάσιες βιβλιοθήκες που διέθεταν. Δε νομίζω πως θα ήθελα μια ζωή στη βυζαντινή πολιτική, αλλά, είναι πολύ δύσκολο να βρεις μια περίοδο στην παγκόσμια ιστορία στην οποία θα ήθελες να ζήσεις... Όλα εξαρτώνται από το πολίτευμα, την κοινωνία, την τάξη στην οποία γεννιέσαι. Θα ήθελα να ζω στη Βρετανία του 18^ου αιώνα αν είχα γεννηθεί αριστοκράτης, αλλιώς δε θα μου άρεσε καθόλου. Είναι πολύ δύσκολο να απαντηθεί το ερώτημά σας.

Η βιβλιοθήκη της Μονής Σινά είναι η τρίτη μεγαλύτερη στον κόσμο και περιέχει περίπου 4.500 χειρόγραφους κώδικες, εκ των οποίων οι τρει χιλιάδες είναι ελληνικοί

Εδώ είναι Βαλκάνια... Η κατάσταση στη Βαλκανική σας ανησυχεί;

Με ενδιαφέρουν πολύ τα Βαλκάνια, είναι ένα μέρος του κόσμου που με «συντροφεύει» πολλά χρόνια, κι έτσι, φυσικά, και ενδιαφέρομαι και θλίβομαι. Δεν γνωρίζω τι μπορεί να φέρει το μέλλον. Ενα από τα πράγματα που με ενοχλεί ελαφρώς στα γηρατειά μου, είναι ότι, θα ήθελα να γνωρίσω τι θα συμβεί σε συγκεκριμένα μέρη του κόσμου -και κυρίως στα Βαλκάνια- σε μερικά χρόνια. Η Ελλάδα θα προχωρήσει, και από τις υπόλοιπες Βαλκανικές χώρες μάλλον και η Βουλγαρία. Αλλά για τη Ρουμανία και την Γιουγκοσλαβία... νοιώθω απελπισμένος όταν σκέφτομαι το μέλλον τους...

Μήπως τα Βαλκάνια πληρώνουν την ιστορία τους, σήμερα;

Κατά κάποιο τρόπο, ναι. Είναι μεγάλο πρόβλημα να έχεις μεγάλη ιστορία. Διότι, έχεις πολύ περισσότερες μνήμες από ότι μπορείς να σηκώσεις. Είναι μια τραγωδία στην περιοχή αυτές οι μνήμες, διότι έχεις να νοιαστείς για πάρα πολλά. Δεν κυλούν εύκολα τα πράγματα, λόγω της αρχαίας, με βαθιές ρίζες, μνήμης.

Πρόσφατα άνοιξε ένας παγκόσμιος διάλογος -και στη χώρα σας- για το κατά πόσον ο Γ' Παγκόσμιος Πόλεμος θα είναι θρησκευτικός.

Ανησυχώ για συγκεκριμένες θρησκείες, με ανησυχούν οι εξτρεμιστές μουσουλμάνοι, οι οποίοι αποτελούν ένα πολύ ρεαλιστικό κίνδυνο για τον πολιτισμό, αλλά η θρησκεία χρειάζεται. Οι άνθρωποι θα νοιώσουν ευτυχέστεροι, λιγότερο χαμένοι, με τη θρησκεία σήμερα. Το πρόβλημα είναι ότι δεν μπορούμε να έχουμε μία παγκοσμία θρησκεία, και οι διάφορες θρησκείες ποτέ δε συμπάθησαν ιδιαιτέρως η μία την άλλη. Η φιλανθρωπία δεν καλύπτει και το γείτονα της διπλανής πόρτας, αν αυτός πρεσβεύει άλλη θρησκεία. Δεν νομίζω, δηλαδή, ότι η θρησκεία θα είναι η σωτηρία, αλλά δεν γνωρίζω και τίποτε που να μπορεί να είναι η σωτηρία. Με τον πληθυσμό να αυξάνεται, είναι πολύ δύσκολο να βελτιωθούν τα δεδομένα της εκπαίδευσης, σε παγκόσμια κλίμακα. Απλώς, ποτέ δε θα υπάρξουν αρκετοί δάσκαλοι στον κόσμο, τουλάχιστον μορφωμένοι δάσκαλοι. Φοβάμαι πως είμαι απαισιόδοξος.

Ορθοδοξία, η αγαπημένη Πώς βλέπετε την Ορθοδοξία μες σε αυτό τον κύκλο;

Έχω μεγάλο σεβασμό για τα χριστιανικά δόγματα, και κυρίως για την Ορθοδοξία, διότι μόνον η Ορθοδοξία αναγνωρίζει πως η θρησκεία είναι μυστήριο. Οι ρωμαιοκαθολικοί κι οι προτεστάντες θέλουν να τα εξηγήσουν όλα. Είναι άσκοπο να πιστεύεις σε μία θρησκεία, θεωρώντας ότι αυτή η θρησκεία θα σε βοηθήσει να τα καταλάβεις όλα. Ο σκοπός της θρησκείας είναι ακριβώς για να μας βοηθάει να κατανοήσουμε το γεγονός ότι δε μπορούμε να τα εξηγήσουμε όλα. Νομίζω πως η Ορθοδοξία συντηρεί αυτό το πολύτιμο αίσθημα του μυστηρίου.

Μα, χρειαζόμαστε το μυστήριο;

Το χρειαζόμαστε, χρειαζόμαστε αυτήν τη γνώση που λέει πως στο σύμπαν υπάρχουν πολύ περισσότερα από αυτά που μπορούμε να κατανοήσουμε. Χρειαζόμαστε την διανοητική μετριοφροσύνη, κι αυτή απουσιάζει, ειδικά μεταξύ των Δυτικών Εκκλησιαστικών ανδρών. Αυτό είναι χαρακτηριστικό της σχέσης των ορθοδόξων με τους αγίους τους - ο σεβασμός της ταπεινότητας.

 Πώς σχολιάζετε το γεγονός ότι αρκετοί άγιοι ανακατεύτηκαν στην πολιτική ή άσκησαν πολιτική;

Όλοι όσοι θέλουν να επηρεάσουν άλλους ανθρώπους ασκούν πολιτική, και είναι πολιτικοί. Πολιτική σημαίνει να προσπαθείς να οργανώσεις την Πόλιν με ένα νέο τρόπο σκέψης. Οι άγιοι είναι πολιτικοί. Ποτέ δεν πίστεψα ότι μπορείς να διαχωρίσεις την πίστη προς τους Αγίους από τη διανόηση. Επιστρέφω σε όσα είπα για τις εκκλησίες. Από τη στιγμή που προσπαθείς να εξηγήσεις τα πάντα, καταστρέφεις ουσιαστικά αυτό που θα έπρεπε να αποτελεί την ανθρώπινη διαίσθηση, αυτή που συνδέει τη διανόηση με τους αγίους και την αίσθηση του Θεού.

Διανόηση, πολιτική και πίστη στα Θεία, λοιπόν, μπορούν να βαδίζουν μαζί;

Αποτελεί παράδειγμα η πόλη σας, η Θεσσαλονίκη. Ήταν πολύ φημισμένη για τους διανοητές της, ειδικά στα ύστερα βυζαντινά χρόνια. Αλλά είχε και βοήθεια από τους στρατιωτικούς της που, όπως ο Άγιος Δημήτριος, που έρχονταν να τη σώσουν στη σωστή στιγμή. Η πίστη στους Αγίους σου δίνει κουράγιο να υπερασπιστείς την πόλη από τις επιθέσεις, όπως έκανε κι ο Αι-Δημήτρης.

Πώς βλέπετε τις άλλες εκκλησίες;

Η ρωμαιοκαθολική εκκλησία ήταν πάντα και πολιτικό ίδρυμα, εκτός από θρησκευτικό, και πάντα ενδιαφερόταν για το νόμο. Πρέπει να θυμόμαστε πως, όταν η ρωμαϊκή αυτοκρατορία κατέρρευσε στη Δύση και ήρθαν τα βαρβαρικά βασίλεια, οι ρωμαίοι άρχοντες χάθηκαν αλλά οι εκκλησιαστικοί άνδρες παρέμειναν, κι ήταν κι οι μόνοι με ρωμαϊκή μόρφωση. Οπότε, αυτοί χρησιμοποιήθηκαν από τους βάρβαρους βασιλείς για να εφαρμόσουν το νόμο. Έτσι, η Δυτική Εκκλησία «ανακατεύτηκε» με το νόμο. Τον βλέπεις το νόμο στη ρωμαιοκαθολική Εκκλησία: θέλει να είναι όλα νομικά κατοχυρωμένα. Στο Βυζάντιο -και είναι ενδιαφέρον πώς μετά την τουρκική κατάκτηση τα υποστρώματα παραμένουν- η Εκκλησία ενδιαφέρεται μόνον για τον Κανόνα, το νόμο των γραφών. Δεν έχει την επιθυμία να καθορίσει τα πάντα. Στις δυτικές Εκκλησίες που αποσχίστηκαν από τη ρωμαιοκαθολική, η ανάγκη του νόμου, του απόλυτου καθορισμού, έχει κληρονομηθεί. Έχει πολύ ενδιαφέρον να μελετήσει κανείς -και μελετώ εδώ και καιρό- το διάλογο ανάμεσα στην Αγγλικανική Εκκλησία του 17ου αιώνα και την Ορθόδοξη. Οι Αγγλικανοί ήταν ιδιαίτερα ανάστατοι διότι δεν μπορούσαν να καταλάβουν τι πίστευαν οι Ορθόδοξοι σχετικά με την μεταβολή του οίνου και του άρτου σε αίμα και σώμα. Οι Ορθόδοξοι έλεγαν «είναι μυστήριο, που δεν μπορούμε να κατανοήσουμε. Πιστεύουμε ότι γίνεται, αλλά το πώς δεν το γνωρίζουμε». Οι Αγγλικανοί -όπως κι οι ρωμαιοκαθολικοί- ήθελαν μια καθαρή εξήγηση. Αυτή είναι η τυπική διαφορά των Εκκλησιών και γι΄ αυτό ακριβώς αγαπώ τους Ορθοδόξους.

Τι γνώμη έχετε για τους νεοέλληνες;

Υπάρχει ακόμη ζωντανή στο λαό αυτή η γρήγορη κατανόηση των πραγμάτων και των καταστάσεων. Υπάρχει έντονη επίσης, η άλλη ποιότητα των Βυζαντινών: η ζωηρή περιέργεια. Και οι νεοέλληνες έχουν, όπως είχαν κι οι Βυζαντινοί, αντίληψη της σημασίας τους στην ιστορία του πολιτισμού. Όλα αυτά δείχνουν μία ιστορική ενότητα, άλλωστε κανείς λαός δεν διατηρεί όλα τα χαρακτηριστικά του απείραχτα. Πολλά εξαρτώνται από τη γλώσσα, που είναι ο καλύτερος τρόπος συντήρησης της παράδοσης. Η γραμματεία του Βυζαντίου πληγώθηκε από τη σχέση της με την αρχαία γραμματεία. Ευτυχώς, οι νεοέλληνες έχουν τη δημοτική που επέτρεψε στην νεοελληνική γραμματεία να προχωρήσει, να εξελιχθεί μ' έναν τρόπο που οι βυζαντινοί δεν κατάφεραν, με εξαίρεση την κρητική λογοτεχνία και το Διγενή. Τα μεγάλα βυζαντινά αριστουργήματα ήταν μάλλον λαϊκά.

Βόλτα στον Κήπο και Ιστορίες Ποίησης**

Πρωτογνώρισα το Σεφέρη όταν ήμουν στην Ελλάδα, αμέσως μετά τον πόλεμο. Όταν ήρθε πρεσβευτής στο Λονδίνο, τον έβλεπα πολύ συχνά. Εκείνη την εποχή, περνούσα πολύ καιρό σε ένα νησί στη Δυτική Ακτή της Σκωτίας, με πολύ μαλακό κλίμα λόγω του Ρεύματος του Κόλπου. Μια αλέα με φοινικιές οδηγούσε στο σπίτι μου. Ήρθε κι έμεινε μαζί με τη γυναίκα του. Ο καιρός ήταν υπέροχος, όπως συμβαίνει συχνά εκεί, και μου είπε «Είναι πιο όμορφα κι από τα ελληνικά νησιά» -κάτι πολύ ευγενικό εκ μέρους του. Είχαμε τακτική αλληλογραφία μέχρι το θάνατό του... Όταν έφυγε από το Λονδίνο για την Αθήνα, μου χάρισε την κάβα του, μια κάβα αποτελούμενη αποκλειστικά από ούζο και ρετσίνα. Ακόμη δεν έχω πιει όλο το ούζο, έχω... Είχε πει ότι 'Οι Κέλτες είναι οι ρωμιοί του Βορρά', ναι, το διασκέδαζε να κάνει τέτοια σχόλια. Αν κι εδώ έχει αρκετό δίκαιο...

Ο Καβάφης είναι από τους μεγαλύτερους ποιητές του κόσμου, και μάλιστα πρωτότυπος... Εκείνον που δε μπορώ να διαβάσω είναι ο Καζαντζάκης, τον γνώριζα προσωπικά, αλλά δεν μπορώ να τον διαβάσω, ποτέ δε μου άρεσε για να είμαι ειλικρινής. Μ' αρέσει ο Ελύτης και πότε-πότε βρίσκω κάτι σημαντικό στο Σικελιανό. Τους νεώτερους δεν τους γνωρίζω, σταμάτησα να παρακολουθώ, κι όπως ξέρετε ανήκω σε μια πολύ παλιά γενιά.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

*Οι βυζαντινοί αγιογράφοι δε μας είναι γνωστοί, διότι ο δημιουργός του ναού θεωρούνταν ο χορηγός, εκείνος που έδινε τα χρήματα και βεβαίως είχε άποψη επί του συνόλου. Σε ελάχιστες περιπτώσεις γνωρίζουμε το όνομα ενός αγιογράφου ή αρχιτέκτονα, στους έντεκα αιώνες του Βυζαντίου, αλλά σχεδόν πάντα μας είναι γνωστό το όνομα του χορηγού.

**Ο σερ Στήβεν μας ξενάγησε στον κήπο του σπιτιού του, μετά τησυνέντευξη, μιλώντας ελεύθερα, για τους αγαπημένους Ελληνες
φίλους του. Η κουβέντα ήταν σχεδόν ολόκληρη «off the record», εκτός των αποσπασμάτων που δημοσιεύονται εδώ, τα οποία εν γνώσει του ειπώθηκαν «on camera», καθώς μας έδειχνε το αρχαιότερο δέντρο του κήπου του.

{Επιμέλεια-Επιλογή αποσπασμάτων: Λαμπρινή Χ. Θωμά}

   

Runciman: Ευτυχώς υπάρχει η Ορθόδοξη Εκκλησία

Η τελευταία συνέντευξη του sir Steven Runciman. Από την "Καθημερινή".

Ευτυχώς, υπάρχει η Ορθόδοξη Εκκλησία Προδημοσίευση της τελευταίας συνέντευξης του βυζαντινολόγου σερΣτίβεν Ράνσιμαν, που μιλάει για το Βυζάντιο και τον σύγχρονο κόσμο «Χαίρομαι με τη σκέψη ότι στα επόμενα 100 χρόνια η Ορθοδοξία θα είναι η μόνη ιστορική Εκκλησία που θα υφίσταται. Η Αγγλικανική Εκκλησία είναι σε πολύ κακά χάλια. Η Ρωμαιοκαθολική χάνει συνεχώς έδαφος»... Αποψη που εκφράζει ο κορυφαίος βυζαντινολόγος σερ Στίβεν Ράνσιμαν, σε συνέντευξηπου παρεχώρησε λίγο πριν από το θάνατό του στο περιοδικό «Πεμπτουσία» και την οποία προδημοσιεύει σήμερα η «Καθημερινή». Ο Ράνσιμαν, που επισκέφθηκε την Αθωνική Πολιτεία για πρώτη φορά το 1936, ομιλεί για το Βυζάντιο, την Ορθοδοξία, το Άγιο Όρος. «Πολύ αμφιβάλλω αν θα έχουμε ποτέ ενωμένη την Ευρώπη ή όλο τον κόσμο. Πιστεύω, όμως, ότι στο πρόβλημα της ενότητας των λαών, η Ορθοδοξία προσφέρει μια άριστη επίλυση επειδή, κατ' αρχάς, δεν προβάλλει τον εθνικισμό», τονίζει μεταξύ άλλων ο 97ετής Βρετανός, ο οποίος προσφάτως αναβαπτίσθηκε επισκεφθείς τη Μονή Βατοπαιδίου.

Πότε πρωτοήλθατε στο Αγιον Ορος;

Το 1936 έτυχε να ταξιδεύω με ένα καράβι προς την Καβάλα το οποίο πλησίασε κάποια ακτή του Αθω. Οι μοναχοί μας προσέγγισαν με βάρκες με σκοπό να μας βοηθήσουν. Θα μπορούσα να είχα κατεβεί στην παραλία, αλλά ο καραβοκύρης επέμενε ότι οφείλαμε να συνεχίσουμε την πορεία μας προς την Καβάλα και έτσι με εμπόδισε. Θύμωσα πάρα πολύ μαζί του και του αντιμίλησα με τέλεια ελληνικά. Όταν θυμώνω, ξέρετε, μιλάω αλάνθαστα τα ελληνικά... Το 1952 έκανα την πρώτη μου επίσκεψη στο Όρος η οποία ήταν πολύ σύντομη. Ακολούθησε μια δεύτερη, στην ίδια δεκαετία, όμως στενοχωριόμουνα επειδή όλα φαινόντουσαν σε μια κατάσταση παρακμής. Αργότερα, ήταν θαυμάσιο το να ξαναέλθω εδώ βλέποντας τη ζωντανή αναγέννηση· είναι πλέον για μένα μεγάλη χαρά και ικανοποίηση να είμαι εδώ, διότι το γεγονός αυτό αποκαθιστά την εμπιστοσύνη στη θεοφιλή ανθρώπινη φύση.

Ποιο ακριβώς υπήρξε το κίνητρό σας που σας ώθησε να ασχοληθείτε σε όλη σας σχεδόν τη ζωή σχετικά με τη μελέτη του βυζαντινού πολιτισμού;

Ανάμεικτοι λόγοι με παρακίνησαν. Όταν ήμουν 7-8 χρόνων, άρχισα να μαθαίνω αρχαία ελληνικά διότι μου άρεσε η Κλασική ελληνική γλώσσα. Ταυτοχρόνως καταγοητευόμουνα από τη Μεσαιωνική Εποχή και κανείς, σχεδόν, δεν ενδιαφερόταν σχετικά με τη Μεσαιωνική Ελλάδα. Έτσι, απεφάσισα να έχω ως κύριό μου ενδιαφέρον τον Μεσαιωνικό Ελληνισμό. Η Ελλάδα και οι γειτονικές βαλκανικές χώρες, καθώς και οι Σταυροφορίες, οι οποίες υπήρξαν ολότελα καταστρεπτικές, με αποτέλεσμα τον όλεθρο του Ανατολικού Ρωμαϊκού κράτους και την υποδούλωση του Ανατολικού Χριστιανισμού.

Είχατε γνωρίσει κάποιο πρόσωπο που σας βοήθησε να ειδικευτείτε στις βυζαντινές σπουδές;

Όταν άρχισα τις σπουδές μου, κορυφαίος βυζαντινολόγος ήταν ο καθηγητής δρ Bury, ακαδημαϊκός, που πριν ασχολήθηκε με την Κλασική Ελλάδα και κατόπιν ασχολήθηκε με το Βυζάντιο. Όμως ήταν μοναχικός άνθρωπος και δεν επιθυμούσε να έχει φοιτητές. Επίσης, δεν του άρεσε που υποχρεώθηκε να με κάνει μαθητή του. Δυσκολευόμουνα πολύ να τον συναντήσω. Τον πρωτογνώρισα στο γραφείο του στο Cambridge· ήταν ο πλέον διάσημος καθηγητής της Ιστορίας εκεί και προσπάθησε να με αποθαρρύνει πολύ. Στο τέλος μου είπε ότι θα έχανα τον καιρό μου μελετώντας την Ανατολική Ευρώπη και τους μεσαιωνικούς χρόνους, εκτός εάν ήξερα σλαβονικές γλώσσες. Εγώ έτυχε να γνωρίζω από μόνος μου ρωσικά. Τελικά, αναγκάστηκε να με δεχθεί. Παρόλο τούτο, δεν ήταν πάντοτε εύκολο να τον προσεγγίζω. Λόγω γήρατος και ασθενικότητας απουσίαζε από το γραφείο του. Γι' αυτό του έστελνα γραπτές σημειώσεις και απορίες στο σπίτι του οι οποίες όμως ουδέποτε έφθασαν στα χέρια του. Αργότερα, κάποιος μου ανέφερε ότι και η κ. Bury πίστευε πως ο κ. Bury δεν θα έπρεπε να ενοχλείται με τέτοια πράγματα, και ως εκ τούτου κατέστρεφε ό,τι του έδιδα. Συν τω χρόνω, ανακάλυψα ότι κάθε πρωί έκανε περίπατο γύρω από το Cambridge και παραφύλαγα να περάσει· μάλιστα, του άρεσε να έχει κάποιο συνοδό στη βόλτα του. Τον συνόδευα κρατώντας ένα τετράδιο και ρωτώντας τον τα σχετικά. Και πραγματικά είχε μεγάλη γνώση και εύστροφο νου. Δεν χρειαζόταν σχεδόν ποτέ να ανατρέξει στα κείμενα και τις μελέτες, διότι πάντοτε γνώριζε τι να απαντήσει. Σε περίπτωση που δεν θυμόταν ή αγνοούσε κάτι, μου έστελνε μετά από λίγο την επιστημονική του απάντηση. Δυστυχώς, όμως, υπήρξε ο πρώτος και μοναδικός μου διδάσκαλος. Ύστερα από κάποιο χρονικό διάστημα αρρώστησα εγώ και άφησα το Cambridge. Όταν ύστερα επέστρεψα, είχε πεθάνει. Από κει και πέρα έπρεπε μόνος μου να προχωρήσω στο όλο θέμα.

Σήμερα, ο μέσος Ευρωπαίος τι γνωρίζει για το Βυζάντιο;

Ο μέσος Ευρωπαίος αρχίζει να μαθαίνει περισσότερο γι' αυτό, αφού υπάρχουν σήμερα πολλοί βυζαντινολόγοι. Στη Βρετανία, κάθε χρόνο διοργανώνουμε βυζαντινό συνέδριο με μεγάλη συμμετοχή ενδιαφερομένων. Επίσης, στα πανεπιστήμιά μας οι φοιτητές επιδεικνύουν αυξανόμενο ενδιαφέρον. Και στην ευρωπαϊκή ήπειρο, στη Γαλλία και τη Γερμανία, υπήρχαν πάντοτε σχολές περί Βυζαντίου, οι οποίες ήταν μάλλον περιορισμένες, αλλά έχω την πεποίθηση ότι και εκεί επίσης το ενδιαφέρον αυξάνεται. Στην Αμερική, δε, υπάρχει ένα Ίδρυμα Ερευνών που είναι πολύ «προικισμένο», στην Ουάσιγκτον DC, στο Dumbarton Oaks. Το ινστιτούτο αυτό ιδρύθηκε από μία εκατομμυριούχο Αμερικανίδα, η οποία ήταν «ερωτευμένη» κυριολεκτικά με το ναό της Αγίας Σοφίας στην
Κωνσταντινούπολη. Όταν την πρωτογνώρισα ήταν σύζυγος κάποιου Αμερικανού πρέσβη. Αργότερα συναντηθήκαμε στο Λονδίνο όταν αυτή γευμάτισε με τους γονείς μου. Με ρώτησε ποιο ήταν το επάγγελμά μου και της απάντησα, βυζαντινολόγος. Και τότε μου είπε ότι αυτό ήταν το πράγμα που πολύ την ενδιέφερε και σχεδίαζε να ιδρύσει αυτό το ίδρυμα στο Dumbarton Oaks. Γι' αυτά όλα αισθάνομαι ότι κατά τη διάρκεια της μακράς ζωής μου έβλεπα το Βυζάντιο να θεωρείται σαν κάτι σκοτεινό και σχεδόν άγνωστο θέμα, ενώ σήμερα έχοντας πολλούς μαθητές, έχω την πεποίθηση ότι θα γίνει όλο και πιο γνωστό.

Πώς οι διάφοροι άνθρωποι στην Ευρώπη και την Αμερική θεωρούν τον βυζαντινό πολιτισμό;

Προς το παρόν, ο πολιτισμός αυτός δεν έχει πάρα πολύ διεισδύσει στη συνείδησή τους. Όμως, τώρα, σε διάφορα πανεπιστήμια δεν είναι πλέον κάποιο θέμα που αγνοείται ή περιφρονείται. Αντιθέτως, είναι κάτι που συνεχώς αναπτύσσεται ζωηρά, ενώ στα χρόνια μου ήταν σχεδόν άγνωστο. Η διαπίστωση αυτή με ευχαριστεί και με ενθαρρύνει για το μέλλον.

Πώς αισθάνονται οι άνθρωποι της δυτικής αντιλήψεως σε αναφορά με το Αγιον Όρος; Πώς το βλέπουν;

Μου φαίνεται ότι είναι γι' αυτούς ένας αινιγματώδης τόπος και ασφαλώς οι γυναίκες δεν καταλαβαίνουν σχεδόν τίποτα για το Αγιον Όρος. Φυσικά, οι επισκέπτες που έρχονται εδώ επιστρέφουν ενθουσιασμένοι και έχετε πλέον θαυμαστή τον πρίγκιπα Κάρολο, που πολύ επιθυμεί και ευχαριστείται όταν παραμένει κοντά σας.

Γι' αυτό πρόσφατα έμεινε στο Βατοπαίδι για τρεις νύχτες.

Ναι, προσποιήθηκε ότι είχε αποκλειστεί από κακοκαιρία στο Όρος. Αλλά τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά. Είχε πει στους ανθρώπους του γιοτ που τον μετέφερε ότι έπρεπε να πάνε στη Θάσο να περιμένουν, διότι εδώ είχε δήθεν ξεσπάσει μεγάλη κακοκαιρία. Και πράγματι πέρασε υπέροχα.

Τι πιστεύετε σχετικά με την παρουσία της Ορθοδοξίας στη σύγχρονη Ευρώπη;

Μερικές φορές -τι να πω- αισθάνομαι πολύ απογοητευμένος από τις άλλες Εκκλησίες της Δύσεως. Ομως χαίρομαι με τη σκέψη ότι στα επόμενα 100 χρόνια η Ορθοδοξία θα είναι η μόνη ιστορική Εκκλησία που θα υφίσταται. Η Αγγλικανική Εκκλησία είναι σε πολύ κακά χάλια. Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία χάνει συνεχώς έδαφος. Αλλά ευτυχώς υπάρχει η Ορθόδοξη Εκκλησία. Μου κάνει μεγάλη εντύπωση ο αυξανόμενος αριθμός αυτών που ασπάζονται την Ορθοδοξία και μάλιστα στη Βρετανία. Πιστεύω ότι προσφέρει την πραγματική πνευματικότητα που οι άλλες εκκλησίες δεν μπορούν πλέον να μεταδώσουν. Όλα αυτά με οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η Ορθοδοξία θα διατηρηθεί σε αντίθεση με τις άλλες.

Τι πιστεύετε ότι η Ορθοδοξία θα μπορούσε να προσφέρει σε μια ενωμένη Ευρώπη και γενικά σε όλο τον κόσμο;

Να σας πω· πολύ αμφιβάλλω ότι θα έχουμε ποτέ ενωμένη την Ευρώπη ή όλο τον κόσμο. Πιστεύω όμως ότι στο πρόβλημα της ενότητας των λαών η Ορθοδοξία προσφέρει μια άριστη επίλυση, επειδή, κατ' αρχάς, δεν προβάλλει τον εθνικισμό καθόλου. Αλλά και διότι δίδονται από αυτήν ευρύτερες και πιο ελεύθερες απόψεις σε σύγκριση με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Όλα αυτά με γεμίζουν με την πεποίθηση ότι η Ορθοδοξία έχει μπροστά της ένα βέβαιο και πολύ καλό μέλλον.

Ποια βυζαντινή φυσιογνωμία θαυμάζετε περισσότερο και γιατί;

Αυτή είναι μια πολύ δύσκολη ερώτηση... με ενδιαφέρουν τόσο πολλές προσωπικότητες. Θαυμάζω όμως περισσότερο μερικούς θρησκευτικούς άνδρες. Γενικά, οι μη πνευματικοί αλλά σημαντικοί άνθρωποι του Βυζαντίου δεν είναι, εν πολλοίς για μένα άξιοι θαυμασμού· μερικοί από αυτούς βεβαίως πραγματικά προσέφεραν. Νομίζω όμως ότι πολλά πνευματικά αναστήματα είναι περισσότερο θαυμαστά. Έχουν προσφέρει πάρα πολλά πράγματα και υπηρεσίες στον ευρωπαϊκό πολιτισμό.

Στη Μονή Βατοπαιδίου, ο επιφανής άγιος και μέγας υπέρμαχος της Ορθοδοξίας Γρηγόριος ο Παλαμάς ξεκίνησε ως μοναχός, παραμένοντας εδώ για τρία χρόνια. Η Εκκλησία και ιδιαίτερα οι Αγιορείτες τον θαυμάζουν πολύ και τον τιμούν εξόχως. Τι λέει η Δύση γι' αυτόν;

Να σας πω. Υπάρχει ακόμα προκατάληψη κατά των Παλαμιτών, αυτών που δέχονται τη θεολογία του. Για μένα προσωπικά τα δόγματά του με αναπαύουν παρά που άλλοι αντιτίθενται.

Θα υποστηρίζατε την ιδέα τού να επαναλειτουργήσει η Αγία Σοφία στην Πόλη ως τόπος ορθοδόξου λατρείας;

Πολύ θα μου άρεσε αυτό, αλλά αμφιβάλλω εάν κάτι τέτοιο θα μπορούσε να συμβεί. Πάντως, θα με χαροποιούσε πολύ.

Ποια πιστεύετε ότι είναι η πεμπτουσία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας δια μέσου της μακραίωνης ιστορίας της;

Νομίζω ότι θα πρέπει να δώσω μια απάντηση που θα πάρει πολύ χρόνο. Εν ολίγοις, οι Βυζαντινοί διατηρούσαν πάντοτε -αν και σε ορισμένες περιστάσεις δεν το πέτυχαν εξ ολοκλήρου- ένα πνευματικό επίπεδο υψηλής στάθμης και φρονώ ότι αυτό είναι μάλλον η πεμπτουσία, το πιο σημαντικό στοιχείο τους. Και θα τόνιζα ότι είναι ένα ευρύ και ελεύθερο θρησκευτικό επίπεδο. Για παράδειγμα, οι βυζαντινές ιεραποστολές στην Ευρώπη ενεθάρρυναν την έκδοση ιερών κειμένων στη γλώσσα των νεοεισαχθέντων χριστιανών. Κάτι τέτοιο η Ρώμη ποτέ δεν θα έπραττε. Αυτό είναι ένα πράγμα, ανάμεσα σε άλλα που πολύ θαυμάζω στους Βυζαντινούς.

Πιστεύουμε ότι το Αγιον Όρος αποτελεί τη συνέχεια αυτής γενικά της βυζαντινής παραδόσεως.

Ασφαλώς.

... Και αισθανόμαστε μεγάλη ευφορία σχετικά με την πρόοδο του σύγχρονου αγιορείτικου μοναχισμού.

Οπωσδήποτε η «αναγέννηση» αυτού του ιερού χώρου δικαιώνει τις ελπίδες πολλών από εμάς. Εδώ νιώθει κανείς τι πραγματικά σήμαινε η Ορθοδοξία για τους βυζαντινούς ηγεμόνες και το λαό της. Όντως, εδώ υφίσταται μια αναγέννηση.

Μερικοί ισχυρίζονται -και θέλαμε, σερ Ράνσιμαν, τη δική σας άποψη ως ειδικού- ότι η Αρχαία Ελλάδα ήταν πολύ ένδοξη και ένας υπέροχος πολιτισμός, πράγμα αναμφισβήτητο, ενώ ο βυζαντινός πολιτισμός υπήρξε μια σκοτεινή περίοδος του Μεσαίωνος που τους απωθεί. Πέστε μας κάτι σχετικά με αυτό.

Πάντοτε διαμαρτύρομαι εναντίον της θέσεως αυτής! Στο Βυζάντιο υπήρχε υψηλό ήθος! Σχετικά δε με τη βυζαντινή τέχνη δεν υπήρξε σχεδόν ποτέ σωστή εκτίμησή της. Εγώ, προσωπικά, πιστεύω ότι ορισμένα βυζαντινά ψηφιδωτά είναι πολύ πιο υπέροχα από όλα τα αρχαία αγάλματα της κλασικής εποχής. Έχει γίνει πολύς θόρυβος περί των Ελγινείων μαρμάρων. Δεν μου προκαλούν πολύ θαυμασμό· θα προτιμούσα πιο παλαιά έργα τέχνης, όπως π.χ. οι «Κόρες». Δεν θα επιθυμούσα ποτέ μου να είχα αγάλματα ρεαλιστικού τύπου, εντελώς «ανθρώπινα». Θα με συνάρπαζε εάν είχαν μια πνευματική διάσταση, όπως οι τόσο εκφραστικές «εξπρεσιονιστικές» βυζαντινές δημιουργίες που είναι μοναδικές και σχεδόν ανεπανάληπτες. Κάτι το οποίο συνέβη κατά τη διάρκεια της ζωής μου είναι η εκτίμηση των διαφόρων βυζαντινών τεχνών και η μείωση της αποκλειστικής συγκεντρώσεως στην τέχνη του Χρυσού Αιώνος της Αθήνας.

Σας ευχαριστούμε πολύ για την ευγενική σας διάθεση να μιλήσετε μαζί μας και ελπίζουμε ότι η Θεία Πρόνοια θα σας χαρίσει μερικά ακόμα χρόνια για να μπορέσετε να μεταδώσετε σε όσους ακολουθούν τα βήματά σας, οι οποίοι με τη σειρά τους θα αποδείξουν ότι το Βυζάντιο είναι ζωή και η καρδιά του ήταν, είναι και θα είναι, η Ορθοδοξία.

Ναι. Βεβαίως, είμαι ήδη 97 ετών και δεν γνωρίζω εάν μπορώ να προσφέρω κάτι άλλο ακόμη. Πάντως, αναζωογονήθηκα με αυτήν την επίσκεψή μου στο Άγιο Όρος.

Πριν τελειώσουμε, μια τελευταία ερώτηση, πώς σας φάνηκε η Βατοπαιδινή χορωδία;

Μου άρεσε το ψάλσιμό τους. Τη διακρίνει η απουσία της εκοσμικευμένης μουσικής και μου δημιουργεί μια υπερβατική ποιότητα, η οποία πρέπει να υπάρχει στη βυζαντινή μουσική.

Ιησούς Χριστός: Ελληνισμός - Χριστιανισμός

Αριστερά: Διόνυσος, o θεός τής αμπέλου.(Από τον αμφορέα τού Μονάχου, τού ζωγράφου Κλεοφράδους, ένα από τα αριστουργήματα τής αττικής αγγειογραφίας.). Δεξιά: «Εγώ ειμί η άμπελος, υμείς τα κλήματα. Ο μένων εν εμοί καγώ εν αυτώ, ούτος φέρει καρπόν πολύν, ότι χωρίς εμού ου δύνασθε ποιείν ουδέν. (Ιω. 15,5).

 

Ιησούς Χριστός: Ελληνισμός-Χριστιανισμός

Η θεά Ρώμη κρατεί σφαίρα με το Χριστιανικό μονόγραμμα, όπως δείχνει ένα αρχαίο νόμισμα.

Η ΠΡΟΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΔΙΑ ΤΗΝ ΥΠΟΔΟΧΗΝ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΥ

Εις τα κεφάλαια περί θεογονίας, τόσο του Ορφέως, όσο του Ησιόδου και του Ομήρου, έγιναν οι απαραίτητες αναφορές, σχετικές με την προλείανσιν του εδάφους για την προπαρασκευήν του κόσμου, ώστε ο κόσμος κάποια στιγμή να υποδεχθή τον Χριστιανισμόν.
 

Ο Ορφεύς, ο μέγας και ιερώτατος μύστης της παλαιάς εποχής, έδωσε ήδη τα πρώτα δείγματα μεγάλης θρησκευτικής πίστεως εις τους λαούς της Θράκης, η οποία ως γνωστόν κατελάμβανε ολόκληρο σχεδόν το βόρειο τμήμα του σημερινού ελλαδικού χώρου.
 

Δεν αναφέρομαι, ασφαλώς, στις προ- ορφικές θεότητες. Περί αυτού έχουμε γράψει ειδικό κεφάλαιο32 . Διαβάζοντας όμως για τον Ορφισμών, την σπουδαιότητα των ορφικών ύμνων εις την θρησκειολογία μας την ορφική προσφορά εις την πνευματική άνοδον των λαών όλου του κόσμου, την επαναγέννησιν του Διονύσου και τα Ελευσίνια Μυστήρια, την ιδέαν των ορφικών περί ψυχής και τόσα άλλα, δεν μπορούμε παρά να υιοθετήσουμε την αντίληψιν περί προχριστιανικής ετοιμασίας για την Έλευσιν Εκείνου.
 

Το ίδιο ισχύει και για τον Όμηρον: Ο Τρωϊκός πόλεμος, η θρησκεία των Ελλήνων που αναφέρει ο συγγραφεύς της Ιλιάδος και της Οδύσσειας οι σχέσεις του Ομήρου με την θρησκειολογίαν, οι θρησκευτικές προ- ομηρικές αντιλήψεις των Ελλήνων και οι θεοί του Ομήρου μας παρέχουν το δικαίωμα να πιστεύωμεν εις την πραγματικήν προλείανσιν του εδάφους για τον Ερχομόν του Κυρίου.

Δύο σταυρόσχημα ειδώλια του 3000 π.Χ. από ανοιχτοπράσινο στεατίτη, που βρέθηκε στη Σουσκιού στην Πάφο.
(Συλλογή Χατζηπροδρόμου, Αμμόχωστος)

Εις όλα αυτά, βεβαίως, «έβαλε και το δικό του λιθαράκι» ο Ησίοδος με την Θεογονίαν του, τα όσα αναφέρει για τον καταπέσοντα Κρόνον ή για τις ελληνικές θεότητες που εταξίδευαν τότε εις ολόκληρον τον κόσμον. Και μόνο το γεγονός ότι ο Ζευς ήταν εκείνος που έδωσε με τους νόμους του τις τρισυποστασίες της θεότητος33 ώστε να αποτελέσουν τον κύριον κορμόν της δική μας, σήμερον θεολογικής ερμηνείας της Τρισυποστάτου μορφής του Θεού, αρκεί ως επιχείρημα υιοθεσίας των ισχυρισμών μας μέσα εις αυτό το κεφάλαιο. Και δεν είναι μόνο αυτό: Οι ιεροτελεστίες και οι προσευχές των Ελλήνων, οι θεωρίες περί ψυχής, το πένθος, οι μυθολογικές παραδόσεις που χάνονται εις τα βάθη του χρόνου για τον Άδην και την Κόλασιν34 (ή Κόλασιν και Παράδεισον), ο θάνατος και η ανάστασις, όπως εις την περίπτωσιν του Διονύσου Ζαγρέα, 35 που κάποιοι αδιάφοροι για τον Χριστιανισμόν την αντιπαραθέτουν ως κάτι αντίστοιχο με την Ανάστασιν του Χριστού, αλλά και η αντικατάστασις θεοτήτων με σημερινούς αγίους, 36 τουλάχιστον μας δίνουν το δικαίωμα να πιστεύωμεν ότι ο πραγματικός θεός, που πιστεύομεν σήμερον, έδωσε το χάρισμα εις ορισμένους ανθρώπους να προετοιμάζουν με την δικήν τους σοφίαν την οδόν του Κυρίου, μέσω του λεγομένου «σπερματικού λόγου».

Και τι να αναφέρει κανείς για τον Πυθαγόρα ή τους Πυθαγόρειους; Και μόνον η Σχολή του Πυθαγόρα, τα συμβολικά διδάγματά του ή οι διωγμοί που υπέστησαν αυτός και οι οπαδοί του, δεν μας θυμίζουν τους διωγμούς των Χριστιανών από τις μάχαιρες των Ρωμαίων δωδεκαθεϊστών37 ή πολυθεϊστών; ΄Αλλως τε ο Jupiter (Ζευς) διαλάμπει με την μεγαλοπρεπή παρουσίαν του εις το Ρωμαϊκόν πάνθεον, όπως και ο Mars (Άρης) που ήταν περισσότερο Ρωμαίος από όλους τους θεούς, διότι ήταν ο πατέρας του Ρέμου και του Ρωμύλου, ή ο θεός Mercurius (Ερμής), η θεά Venus (Αφροδίτη) 38 κ.α.

«Βάκχος και Αριάδνη». Έργο του ΤΙΣΙΑΝΟΥ (1522)

«ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΡΦΕΑ ΩΣ ΤΟΝ ΚΕΧΡΙΣΜΕΝΟΝ»

Εις τα «Ορφικά» του αειμνήστου εκδότη Ιωάννου Δ. Πασσά υπάρχουν κάποιες αξιοπερίεργες παραστάσεις εσταυρωμένου Ορφέως, οι οποίες εμβάλλουν τον αναγνώστην εις ένα σκεπτικισμόν, αν όχι προβληματισμόν.

Και ο προβληματισμός γίνεται εντονώτερος όσο παρατηρεί κάποιος αυτόν τον ημιπολύτιμον λίθον39 πάνω εις τον οποίον ο εσταυρωμένος Ορφεύς μας θυμίζει την Σταύρωσιν του Κυρίου!
Ο γνωστός αρχαιοδίφης, ειδικός επί του Ορφισμού Κερν (KERN), συμφωνώντας με τον Ράιλ (REIL) και Τσαν (ZAHN), νομίζει ότι το έργο είναι μίμησις άνευ αξίας. Αντίθετα, ο Αϊσλερ (EISLER), παρέχει την εξής, λίαν πρωτότυπον εξήγησιν: Ο Διόδωρος40 μας πληροφορεί ότι ο Λυκούργος, 41 εχθρός του Διονύσου, εσταυρώθη από τον Θεόν. Κατ’ άλλους, όμως που αφηγούνται το γεγονός, ο Διόνυσος και άλλα διονυσιακά πρόσωπα, εσταυρώθησαν. Συνεπώς, λέει ο Αϊσλερ, ιδού γιατί ήταν δυνατόν να υπάρχη εσταυρωμένος Ορφεύς, αφού ήταν διονυσιακό πρόσωπο!

Ο Κυριάκος Δ. Κάσσης, εις το βιβλίο του: «Αληθινή και «εκ των ένδον» ιστορία του Ελληνισμού της Αρχαίας Ελλάδας» (Εκδόσεις «ΙΧΩΡ» Αθήνα 1998, σελίδα 26), σχολιάζοντας την εικόνα του εσταυρωμένου Ορφέως, υποστηρίζει το γεγονός ότι «αιώνες πριν την εμφάνιση του Χριστιανισμού η λατρεία του Ορφέα- Βάκχου ήταν πολύ διαδεδομένη» ενώ εξηγεί ότι «στην εικόνα ήταν εμφανής η ομοιότητα με «εσταυρωμένο Χριστό» του συμβόλου (με την ημισέληνο- Εκάτη στην κορυφή) που χρονολογείται πολλούς αιώνες προ Χριστού».

Εις το προαναφερθέν έργο (Ορφικά, του Ιωάννη Δ. Πασσά) υπάρχουν ακόμη δύο εικόνες προερχόμενες από χριστιανικές κατακόμβες: Η μία παρουσιάζει τον Χριστόν να παίζη- όπως ο Ορφεύς- λύραν, υπό την επίδρασιν της οποίας εξημερώνονται τα ζώα, ενώ η άλλη εμφανίζει τον Ορφέα ως καλόν ποιμένα,24 πράγμα που αποδεικνύει την μεγίστην επίδρασιν που είχαν οι θεωρίες των Ορφικών και επί των Χριστιανών κατά την πρώτη περίοδον του Χριστιανισμού.

Ο Ορφεύς εσταυρωμένος.

Η Ελληνίδα δημοσιογράφος Θεώνη Παξεινοπούλου εις ένα της άρθρο εις την εφημερίδα «ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΩΡΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ» 43 υπό τον τίτλον: «Από τον Ορφέα εις τον Κεχρισμένον», επισημαίνει πολλές ομοιότητες (και όχι ταυτοσημίες ή ταυτοπροσωπίες) Ελληνισμού και Χριστιανισμού, τις οποίες ο αναγνώστης μπορεί να διαβάση, ακόμη και αν τηρή τις επιφυλάξεις του ή έχει τις όποιες αντιρρήσεις του για όλα όσα υποστηρίζει η ως άνω Ελληνίδα αρθρογράφος με την οποίαν είχαμε κάνει και μίαν τηλεοπτικήν παρουσίαν για το θέμα αυτό στον τηλεοπτικό δίαυλο «Τηλετώρα» και συγκεκριμένως στην εκπομπή «Το Ντοκουμέντο της Εβδομάδος» της 19ης Μαρτίου 2000:

«Είναι γνωστόν ότι εις τα σχολεία του σήμερον, αλλά και του χθες, οι μαθηταί οι οποίοι διδάσκονται, ολίγα, περί της θρησκείας και δη του Χριστιανισμού και της φιλοσοφίας, η οποία είναι μία και μοναδική, ή της Ελλάδος, τα διδάσκονται από τους καθηγητάς ως δύο ξεχωριστά μαθήματα. Αυτό είναι μέγα και αποπροσανατολιστικόν λάθος, διότι τόσον η θρησκεία όσον και η φιλοσοφία ούτε «μαθήματα» είναι ούτε «ξεχωριστά».

Θρησκεία και φιλοσοφία είναι έννοιες προϋπάρχουσες, εμφυσημένες θεόθεν, εν τη γενέσει του ανθρώπου, ως γονίδιον και ως ατομικός κώδικας. Κακώς, λοιπόν, οι διάφορες «κρατικές αλχημείες» διδάσκουν εις την νεολαίαν την «ειδωλολατρική μυθολογία» και την «αληθινή θρησκεία του Χριστού». Ως πλέον έχει αποδειχθή δια διαφόρων μελετών, η αρχαιοτέρα μονοθεϊστική θρησκεία του κόσμου είναι η Χριστιανική, πηγάζουσα κατ’ ευθείαν εκ της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας, η οποία είναι η Ορφική του Εσωτερισμού και των Μυστηρίων, δοσμένη εις τον λαόν με αλληγορίας όπως και ο Χριστιανισμός.

Ο Ορφεύς, όπως και ο Χριστός, δια μέσου των αιώνων του Πλάτωνος, του Αριστοτέλους του Σωκράτους και τόσων άλλων διδασκάλων είναι ο αφυπνιστής του Ιερού Αγίου Ελληνικού Πνεύματος και της Θείας Ελληνικής Ψυχής. Ο Ορφισμός, όπως και ο Χριστιανισμός, είναι μία θρησκεία- φιλοσοφία κοινήν έχουσα την πίστιν εις το Επέκεινα. Ο λυτρωτής του κόσμου και της ανθρωπότητος είναι, εις μεν τον Ορφισμόν, ο Διόνυσος- νύσος του Διός, υιός του Θεού – εις δε τον Χριστιανισμόν ο Ιησούς Χριστός - ο λαβών το χρίσμα της ουσίας του φωτός, της εκ της Ιούς λάμψεως της γνώσεως. Όπως εις τον Ορφισμόν, έτσι και εις τον Χριστιανισμόν η παρούσα, υλιστική, ζωή είναι η τιμωρία, ο πόνος, ο κόπος και η μετάνοια του ανθρώπου, ο οποίος εκπεσών εις το προπατορικόν αμάρτημα, της εκ των Τιτάνων καταγωγής του, τους οποίους κατηράσθη ο Πατήρ Ουρανός, καλείται να εξαγνισθή δια την εκ νέου και τελική ένωσι με την αρχική του υπόστασι, η οποία είναι άϋλος, με την Θείαν Φύσιν. Η ψυχή και το πνεύμα εις τον Ορφισμόν έχει ακριβώς την ίδια θεϊκή υφή όπως και στον Χριστιανισμόν. Είναι αιώνια, άφθαρτα και αθάνατα, τα οποία προσκαίρως «ενταφιάζονται» εντός του φθαρτού σώματος του ανθρώπου, του οποίου η αποστολή εις τον υλικόν κόσμον είναι, ακριβώς αυτή τους η αποδέσμευσις, η λύτρωσις.

Ο Διόνυσος, εις τον Ορφισμόν, ονομάζεται και Λυσεύς ή Λύσιος. Ο Ιησούς, εις τον Χριστιανισμόν ονομάζεται και Λυτρωτής. Η οδός του Λυτρωμού και επομένως της σωτηρίας είναι κοινή μεταξύ Ορφισμού και Χριστιανισμού. Ήδη διδασκόμεθα, από αμφοτέρας, τον ενάρετον βίον, την αποχήν μας από κάθε είδους ακολασία και κτηνωδία, την νηστεία για τον εξαγνισμόν προ της Θείας Μεταλήψεως, όπου εις τον Ορφισμόν έχει τον όρο Κυκεών, ο οποίος αποτελείται από άλευρον κριθής, αίμα ταύρου και ύδωρ θαλάσσης. Οι δε πιστοί του Ορφισμού ξέσχιζαν με τα χέρια και τα δόντια τους τον ταύρο τον οποίον έτρωγαν ώμον και έπιναν το αίμα του.

«Λάβετε φάγετε τούτον εστί το σώμα μου το υπέρ υμών…, λάβετε πίετε τούτον εστί το αίμα μου…» είπεν ο Ιησούς Χριστός προς τους μαθητάς Του θλων και διανείμων, συμβολικώς, άρτον και οίνον κατά την διάρκειαν του Μυστικού Δείπνου, ομοίου προς τον Ορφικόν αλλά και τον Συμποσιακόν του Σωκράτους. Για τον έρωτα και την εξ αυτού δημιουργία ωμίλησεν ο Ορφεύς και ο Σωκράτης, για το «αγαπάτε αλλήλους και τον πλησίον σου ως εαυτόν…» ο Χριστός.

Η αγάπη του για την Ευρυδίκη έκανε τον Ορφέα να κατέβη εις τον Άδη και μετά τριημέρου να την επαναφέρη εις τον Άνω Κόσμο, όχι όμως για πολύ.

Παρακούων την εντολή του Θεού, από την αδημονία του να ξαναδή την αγαπημένη του σύζυγο, έστρεψε προς το μέρος της λίγο προ της εξόδου των εκ του Κάτω Κόσμου και την έχασε δια παντός. Εδώ, αυτή η παράστασις αντιγράφεται υπό της Παλαιάς Διαθήκης για να μας δώση την παραβολή της συζύγου του Λωτ. ΄Ομως η ανάληψις- ανάστασις της Περσεφόνης από τον Άδη οδηγεί κατ’ ευθείαν αφ’ ενός μεν στην Ανάστασιν του αγαπητού φίλου του Χριστού, του Λαζάρου, μετά τριημέρου και αφ’ ετέρου στην ανάληψι- ανάστασι του ίδιου του Χριστού προς τον Πατέρα, τον Μέγα Ουρανό, του Ορφισμού, δηλαδή τον ορόντα τον νουν!

Η εσταύρωσις του Διονύσου και η εσταύρωσις του Χριστού ουδόλως διαφέρουν, παρά την απόκρυψι του πρώτου από τα σχολικά βιβλία, αλλά και την θρησκευτική διδαχή. Η εσταύρωσις, πέραν της εννοίας της πλέον εξευτελιστικής τιμωρίας, που είχε δια τους χρόνους εκείνους, όπως η ηλεκτρική καρέκλα σήμερον, είχε και μία βαθυτέραν έννοιαν. Την αποσύνθεσι του ανθρωπίνου σώματος εις τα τέσσερα βασικά υλικά εξ ων συνετέθη: Ιλύν (χώμα με ύδωρ), Νυξ (το αθέατον πυρ), Βορέας (αήρ), Ίαμα (νερό), τα αρχικά των οποίων διαβάζομε επί του σταυρού του Ιησού «Ι.Ν.Β.Ι.» που στην πραγματικότητα δεν έχει να κάνη ουδόλως, με κανένα «βασιλέα των Ιουδαίων», όπως διατείνονται οι τελευταίοι. Άλλωστε και ο θεός της χημείας και του υδράργυρου, ο Μercurius των Λατίνων και ο Ερμής των Ελλήνων συμβολίζονται δια του σταυρού επί σφαιρικού δοκιμαστήρος, έχων την κυκλικήν έννοιαν της ζωής και του θανάτου, δια μέσου της υλιστικής συνθέσεως του Πλάσματος του Θεού.
Άλλη ομοιότης Ορφισμού και Χριστιανισμού είναι η σύλληψις του Ηφαίστου από την Ήρα δια της οσμής του κρίνου! Τα κρίνα ήσαν τα ιερά άνθη της Ήρας. Η Θεοτόκος δια του κρίνου συνέλαβεν τον Ιησού! Ήφαιστος και Χριστός συμβολίζουν την θεία δημιουργία. Αλλά και η αρχέγονος Μήτηρ των θεών, η Ρέα (συνεχής ροή ζωής), φοβούμενη μήπως ο Κρόνος κατασπαράξει το τέκνον της, κατέφυγε σε μία σπηλιά όπου και έτεκεν τον Δία. Ένοπλοι βοσκοί που ευρίσκοντο στη σπηλιά έκρουον της ασπίδας των δια να μη ακουσθούν τα κλάματα του μωρού και ανευρεθή υπό του Κρόνου. Κατ’ αυτόν τον τρόπο και η Θεοτόκος εγέννησε τον Ιησού, κυνηγημένη από τον Ηρώδη, περιτριγυρισμένη από βοσκούς!

Ο Χριστός, ευλόγησε τον γάμο στην Κανά. Ο Ζευς ευλόγησε τον γάμο του Κάδμου και της Αρμονίας.

Στους γάμους του Διός μετά της Ήρας απούσα ήτο μόνον η Χελώνη δια τούτο και μεταμορφώθη εις το ομώνυμων αργών ερπετών. Αι μωρές παρθένοι του Χριστιανισμού είναι εκείνες αι οποίαι αργοπόρησαν, ελλείψει ελαίου, εις τους γάμους του Νυμφίου!

Επίσης στον γάμο της Κανά είναι γνωστόν ότι σωθέντος του οίνου ο Χριστός, δια του θαύματός Του, μετέτρεψεν το ύδωρ εις ινών, ο οποίος έρρευσεν αφθόνως. Ο Ζευς, κατελθών στην γη μετά του Ερμού, γενόμενος δεκτός προς φιλοξενίαν από δύο φτωχούς γέροντας στην Φρυγία, τον Φιλήμονα και την Βαυκίδα, μετέτρεψεν το ύδωρ εις οίνον ο οποίος δεν ετελείωνε ποτέ! Η δε καλύβα των γερόντων έγινε μέγας ναός όπου υπηρέτησαν μέχρι θανάτου.

Η σταύρωσις και ο θάνατος του Ιησού, ως ανθρώπου και η ανάστασις του Χριστού, ως Θεού, είναι ταυτόσημος με το δόγμα του Ορφισμού κατά το οποίον η σταύρωσις και η ανάστασις του Διονύσου κατά το οποίον η σταύρωσις και η ανάστασις του Διονύσου σημαίνει το τέρμα του κύκλου των γεννήσεων, επομένως τον πλήρη εξαγνισμόν της ψυχής και της επιστροφής της, άρα την ένωσίν της προς τον Θεόν, του οποίου «μέρος εσμέν». Αυτήν, όμως, την ένωσιν οι άνθρωποι δύνανται, εν μέρει να την επιτύχουν και ως υλικαί υποστάσεις, ευρισκόμενοι εις αυτήν την ζωήν. Οι διάφοροι ασκηταί των σημερινών χριστιανικών μονών δεν διαφέρουν και πολύ από τον Ορφέα, του οποίου ο βίος υπήρξεν άκρως ενάρετος, μετά τον θάνατον της Ευριδίκης. Ωστόσο η τελειωτική ένωσις μετά του Θεού, η λυτρωτική και σωτηρία «κύκλου τε λήξαι και αναπνέουσαι κακότητος» παραμένει ισχυρότατη τόσον εις τον Ορφισμόν, όσον και εις τον Χριστιανισμόν. Διότι ο άνθρωπος ό,τι αδυνατεί να κατορθώση, καταβάλλων όλες του τις δυνατότητες και δυνάμεις, του το παρέχει, δια της χάριτος, ο Θεός. Και αυτή η χάρις δεν είναι άλλη από την παντοτινή απαλλαγή της μοίρας τους. Δηλαδή ο άνθρωπος απαλλάσσεται και λυτρώνεται από την κατάρα της γεννήσεως. Και από αυτήν την κατάρα ήλθεν να μας απαλλάξει τόσον ο Μεσίτης, δια της αυτού λυτρώσεως, Ορφεύς, όσον και ο Μεσσίας, δια της ιδικής του σταυρικής, Χριστός».

http://www.sakketosaggelos.gr/Article/260/

O Νοστράδαμος επιβεβαιώνει Παίσιο και Πατρο-Κοσμά!

Συγκλονίζει ο Νοστράδαμος με τα τετράστιχά του για την Ελλάδα, που οι μελετητές του 5ου Βιβλίου του φέρνουν στο φώς! Ως και μερικά χρόνια πρίν, οι απόψεις των διίσταντο, μιας και δεν ήταν βέβαιο οτι επρόκειτο για μια χώρα της Ευρώπης, όπως η Ελλάδα. Σήμερα όμως...τα λόγια του μεγάλου αυτού ανδρός συγκλονίζουν με την καθαρότητά τους!

Τα παρακάτω χωρίς αμφισβήτηση έχουν να κάνουν με την τωρινή κατάσταση που βιώνουμε στην Ελλάδα, επιβεβαιώνοντας έτσι και τις προφητείες των πατέρων της εκκλησίας μας (Πατροκοσμά Αιτωλού, Πατέρα Παΐσιου, Ιωσήφ Βατοπεδινού, κ.ά.)

 Ο διασυρμός και χλευασμός της Ελλάδος από τους Δυτικούς
Η Κόρη του Φωτός, από τους φίλους της θα καταδικαστεί.  Ότι τάχα το σκότος στη Παλιά Γη έχει φέρει.  Θα την βρίζουν και θα την χτυπούν, θα λένε ότι αυτή φταίει.  Αλλά σύντομα θα καταλάβουν το λάθος τους.
Ερμηνεία: Η κόρη τους φωτός είναι η Ελλάδα (Ελ=φως, 'λάδα' εκ του 'λας' που σημαίνει γη ή χώρα, δηλαδή Ελλάδα = Χώρα του Φωτός.) Όταν λέει φίλους εννοεί τους Ευρωπαίους οι οποίοι θα γυρίσουν την πλάτη τους στην Ελλάδα επειδή θα νομίζουν ότι αυτή ευθύνεται για την κρίση στην Ευρωζώνη(«ότι τάχα το σκότος στη Παλιά Γη έχει φέρει»). Παλιά Γη είναι η Ευρώπη. Θα την κατηγορούν και θα την χλευάζουν αλλά όταν οι ίδιες τους οι χώρες βρεθούν στην ίδια κατάσταση με την Ελλάδα θα καταλάβουν το λάθος τους (τον διασυρμό της Ελλάδος).

Αποτυχία επίλυσης της οικονομικής κρίσης
Η αρρενωπή γυναίκα θα ασκήσει πίεση στον βορρά.  Θα δημιουργήσει δυσφορία σχεδόν σε ολόκληρη την Ευρώπη. Δύο αποτυχίες θα την θέσουν σε τέτοια έλλειψη ισορροπίας.  Ώστε ζωή και θάνατος θα ισχυροποιήσουν τους Ανατολικούς Ευρωπαίους.

Ερμηνεία: Η αρρενωπή γυναίκα είναι είτε η Μέρκελ είτε η Λαγκάρντ. Οι δύο αποτυχίες είναι η αποτυχία της επίλυσης του προβλήματος της οικονομικής κρίσης. Η πρώτη αποτυχία έχει να κάνει με την κρίση στην Ελλάδα και η δεύτερη με την παγκόσμια κρίση. Μέσα από την κρίση θα ανατείλουν οι για χρόνια αδύναμοι ανατολικοί Ευρωπαίοι, δηλαδή οι ορθόδοξοι (οι οποίοι θα ενισχυθούν από την Ρωσία του Πούτιν.)

Οι G20 για την Ελλάδα
Θα πουν οι δυνατοί, στο άκρο του Θρόνου,  ότι με το δίκιο τους, ο χρυσός της τους ανήκει.  Μα δεν θα προφτάσουν στη σκιά της Γης.  Τα γεγονότα τρέχουν σε μια μεγάλη πόλη.

Ερμηνεία: Οι δυνατοί είναι οι G20 και το άκρο του θρόνου είναι η βάση των τραπεζιτών στην Wall Street, στην Νέα Υόρκη, οι οποίοι θα διεκδικήσουν τα μεταλλεύματα και το πετρέλαιο της Ελλάδος μη την δικαιολογία ότι η Ελλάδα χρωστάει πολλά στο ΔΝΤ. Αλλά δεν θα προλάβουν να κάνουν τίποτα (όπως άλλωστε επιβεβαιώνουν οι πατέρες της εκκλησίας μας στις δικές τους προφητείες) επειδή κάτι θα συμβεί, μάλλον πόλεμος, στη Μεγάλη Πόλη που δεν είναι άλλη από την Κωνσταντινούπολη! Η «σκιά της γης» ήταν δύσκολο να ερμηνευθεί, αλλά μάλλον ο Νοστράδαμος αναφέρεται στην Ιερουσαλήμ όπου μάλλον θα γίνει εμπόλεμη σύρραξη και έτσι οι G20 θα ασχοληθούν με τον πόλεμο και θα αφήσουν την Ελλάδα στην άκρη.

Η πείνα στην Ελλάδα
Στις Κυκλάδες, στην Πείρινθο, και στην Λάρισα,  στην Σπάρτη και ολόκληρη την Πελοπόννησο,  ένας τρομερός λιμός, μια μάστιγα από ψεύτικη σκόνη  Εννιά μήνες θα διαρκέσει δίνοντας μορφή σε όλα.

Ερμηνεία: Η Ελλάδα θα πεινάσει (όπως είπε και ο Πατροκοσμάς, ο Παΐσιος και ο Ιωσήφ ο Βατοπεδινός) και η πείνα θα διαρκέσει από τρεις μήνες μέχρι ένα χρόνο (όπως προφήτεψε ο Παΐσιος). Ο Νοστράδαμος μας λέει ότι θα διαρκέσει εννιά μήνες. Η πείνα όμως θα είναι «φτιαχτή», ψεύτικη, αλλά θα είναι τόσο έντονη που θα εξαπλωθεί σαν μάστιγα. «Δίνοντας μορφή σε όλα» εννοεί πως οι Έλληνες θα έρθουν πιο κοντά παίρνοντας μορφή, γινόμενοι έτσι πιο ανθρώπινοι. Δηλαδή η κρίση θα τους φέρει πιο κοντά και θα τους ενώσει.

Το μέλλον των καταπιεσμένων
Οι καταπιεσμένοι, αφέντες θα γίνουν.  Γιατί ο Θεός την σειρά αλλάζει.  Το φως της, τον κόσμο ξανά θα φέξει.  Και τότε όλοι τους θα θυμηθούν ποια είναι Αυτή.

Ερμηνεία: (Η προφητεία αυτή δεν έχει σχέση μόνο με την Ελλάδα, αλλά με όλους όσοι ήταν καταπιεσμένοι και θα γίνουν στο τέλος αφέντες.) «Και τότε όλοι τους θα θυμηθούν ποια είναι Αυτή» Όπως είπαν ο Παΐσιος και ο Ιωσήφ ο Βατοπεδινός, η Ελλάδα θα αρχίσει η ίδια να εκμεταλλευτεί τα πετρέλαιά της και θα γίνει υπερδύναμη («Το φως της, τον κόσμο ξανά θα φέξει»), «όλοι οι Έλληνες θα τρώνε με χρυσά κουτάλια.» Και όχι μόνο οι Έλληνες αλλά και όλοι οι ορθόδοξοι λαοί Σέρβοι, Ρουμάνοι κτλ. επειδή η προφητεία φέρεται γενικά σε όλους όσους ήταν καταπιεσμένοι.

http://pirinoslogios.blogspot.gr/2013/05/nostradamus.html

Πότε θα ψηφιστεί ο νόμος περι υποτίμησης και προσβολής του ελληνορθόδοξου στην πατρίδα του;

Ελευθερία λόγου υπάρχει προς την οποιανδήποτε προσβολή του Ιησού Χριστού και ποινικοποίηση με φυλάκιση  έστω δια του λόγου για τους λαθραίους!

Έρχονται βαριά πρόστιμα και φυλάκιση για τους ρατσιστές.
Μέχρι και στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων των ρατσιστών προβλέπει το νέο νομοσχέδιο.

Σύμφωνα με δημοσίευμα εφημερίδας, το νομοσχέδιο "περι ξενοφοβίας και ρατσιμού" προβλέπει πρόστιμο μέχρι και 20.000 ευρώ αλλά και από τρία μέχρι και έξι χρόνια φυλάκιση για όσους από πρόθεση δημόσια, προφορικά ή δια του Τύπου και διαδικτύου αλλά και με οποιονδήποτε άλλον τρόπο προκαλούν βιαιοπραγίες ή  ωθούν σε βία εναντίον ομάδων και προσώπων με βάση τη φυλή, το χρώμα τη θρησκεία, την καταγωγή και το γενετήσιο προσανατολισμό.

Με τις ίδιες ποινές θα τιμωρούνται και όσοι αρνούνται ή εκμηδενίζουν τη σημασία των εγκλημάτων γενοκτονίας, των εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας, των εγκλημάτων πολέμου αλλά και του φασισμού ναζισμού.

Αν σε τέτοιες πράξεις υποπέσει αρχηγός κόμματος, τότε θα κόβεται αυτόματα η κρατική χρηματοδότηση.

Πρόκειται ουσιαστικά για το πρώτο νομοσχέδιο το οποίο προβλέπει τόσο βαριές ποινές για περιπτώσεις ρατσισμού και ξενοφοβίας.

Επίσης, με την ψήφιση του νομοσχεδίου, όποιος βουλευτής αναφερθεί ακόμα και από το βήμα της Βουλής σε προτροπές ή απειλές για βιαιοπραγία κατά προσώπων που έχουν σχέση με φυλή, χρώμα, καταγωγή ή πλέξει το εγκώμιο των φασιστών, ή χρησιμοποιήσει σύμβολα των ναζιστών ή χαιρετήσει όπως αυτοί, θα αίρεται αυτομάτως η βουλευτική του ασυλία και θα οδηγείται στο δικαστήριο.

http://ellinonea.blogspot.gr/2013/05/blog-post_8819.html